Ftit aktar minn xahar ilu d-dinja tilfet pinna letterarja mill-aqwa. Josè Saramago, rebbieħ tal-Premju Nobel għal-Letteratura fl-1998, miet fi Spanja, ‘l bogħod minn pajjiżu – il-Portugall, fit-18 ta’ Ġunju li għadda. Iben il-bdiewa, imħarreġ biex ikun mekkanik, il-ħajja ta’ Saramago ma bdietx f’ambjent li soltu jixpruna lin-nies lejn il-kitba; madankollu, kienu dawn il-karattri ta’ tfulitu – illitterati, foqra, ulied l-art – li influwenzawh fit-tfassil ta’ kitbietu aktar ‘il quddiem matul ħajtu. Komunista konvint, huwa stqarr wara li ngħata n-Nobel, li kieku kellu jagħżel bejn il-prinċipji tiegħu u l-premju li kien għadu kif ġabar, kien jibqa’ jżomm mat-twemmin li nibet fih sforz is-sitwazzjoni politika ta’ art twelidu u l-faqar li trabba fih.
L-aktar xogħol magħruf tiegħu – u aktarx l-aktar wieħed kontroversjali – huwa “O Evangelho Segundo Jesus Cristo”, l-evanġelju skont Ġesù Kristu (• Ara l-kaxxa fil-paġna l-oħra). Dan ir-rumanz, ibbażat fuq il-vanġeli kanoniċi, li Saramago jgħarbel u jistudja minn lenti umanistika għall-aħħar, qajjem agħa fost iċ-ċrieki Kattoliċi u ġab il-kundanna tal-Vatikan permezz tal-gazzetta tiegħu ‘L’Osservatore Romano’. Dan l-‘evanġelju’ jingħaqad ma’ xogħlijiet artistiċi tal-istess xeħta, li ukoll kienu kkundannati minn sezzjonijiet tal-Knisja, l-aktar magħrufin ikunu r-rumanz (li wara sar film) “The Last Temptation of Christ”, ta’ Nikos Katzantzakis u “Il Vangelo Secondo Matteo”, il-film dirett minn Pier Paolo Pasolini.
Bdiewa bla art
Jekk Saramago jista’ jitqies bħala kittieb postmodern, anke jekk hu qatt ma kien jidentifika lilu nnifsu ma’ dan il-moviment filosofiku-artistiku, il-mixja ta’ ħajtu – bl-ironiji, il-kuntradizzjonijiet u l-imprevedibbiltà tagħha – hija xempju ta’ dak li hu postmodern. Kunjomu qatt m’eżista. Id-data uffiċjali ta’ twelidu mhijiex dik ta’ meta twieled. Il-kittieb li ħa l-edukazzjoni letterarja tiegħu mill-iskola tas-snajja. Il-premju Nobel mhux mistenni.
Saramago twieled f’familja ta’ bdiewa mill-aktar foqra, mingħajr art. Issemma għal missieru Josè de Sousa, imma għal xi raġuni biżarra r-reġistratur tal-att tat-twelid minflok kunjom missieru niżżillu l-laqam tal-familja – Saramago – bħala kunjomu. Saramago hija pjanta li tikber fis-selvaġġ u li kienu jikluha l-foqra tal-inħawi, inklużi l-familja de Sousa. It-tfajjel Josè nduna bl-iżball tar-reġistratur meta kellu seba’ snin u kien fl-iskola primarja. ‘Żball’ ieħor huwa marbut mad-data tat-twelid: minkejja li Josè twieled fis-16 ta’ Novembru 1922, iċ-ċertifikat tat-twelid iġib id-data ta’ jumejn wara. Permezz ta’ dan l-‘iżball’ missieru u ommu ffrankaw multa, li ma kellhomx minn fejn iħallsu, għax ma laħqux irreġistraw lil binhom fiż-żmien stipulat mil-liġi.
Meta Josè kien għadu tfajjel, missieru ddeċieda li jħalli warajh ix-xogħol tal-biedja u jieħu lill-familja lejn Lisbona, fejn daħal jaħdem mal-pulizija. Għalkemm il-kundizzjonijiet tal-ħajja tjiebu xi ftit, il-familja baqgħet fqira u kienet tgħix man-nies sakemm Josè kellu mal-14-il sena. Minħabba li l-flus li missieru kien jieħu lura d-dar mhux dejjem kienu jservu l-ħtiġiet tal-familja, Josè għex għal żminijiet twal minn tfulitu man-nanniet tiegħu fir-raba’. Dawn in-nanniet, illitterati imma ħabrieka u għaqlin, semmihom bħala l-akbar influwenza f’ħajtu fid-diskors li ta meta rebaħ in-Nobel. F’dak id-diskors semma kemm kie-nu jqumu kmieni biex jieħdu ħsieb il-ħnieżer li kienu jrabbu u kif fix-Xitwa kienu jużaw il-ftit kutri li kellhom biex jgħattu lill-qżieqeż ħalli ma jmutulhomx.
Wara li llesta l-iskola primarja u għamel sentejn sekondarja, id-diffikultajiet finanzjarji wasslu lill-ġenituri tiegħu biex joħorġuh minn din l-iskola u jibgħatuh skola tas-snajja, fejn tħarreġ biex isir mekkanik. Fid-dar ma kienx hemm kotba. L-ewwel kotba beda jixtrihom meta kellu madwar 19-il sena. Madankollu, fl-iskola tas-snajja ried jitgħallem il-Franċiż u l-Portugiż, kif kienet titlob is-sistema edukattiva ta’ dak iż-żmien. Kien hawn li ltaqa’ mal-ewwel xogħlijiet letterarji. Saramago baqa’ sal-mewt jiftakar bl-amment ċerti poeżiji li kien hemm fil-kotba tal-Portugiż li kellu l-iskola.
Mekkanik fil-għodu… Jaqra bil-lejl
“Ma kellix għajnuna jew min jiggwidani ħlief il-kurżità u x-xewqa li nitgħallem,” qal Josè lil dawk li kienu qegħdin jisimgħu diskorsu meta ngħata n-Nobel. Meta spiċċa mill-iskola tas-snajja għamel sentejn jaħdem bħala mekkanik. Fil-għodu kien jaħdem u fil-għaxija kien imur il-librerija pubblika, jissellef il-kotba u joqgħod jaqrahom bil-lejl.
Huwa żżewweġ l-ewwel darba fl-1944. Sa dak iż-żmien kien diġà biddel ix-xogħol u kien daħal jaħdem bħala skrivan mal-gvern fid-Dipartiment tas-Servizzi Soċjali. Tliet snin wara twieldet bintu, Violante, u fl-istess sena ħareġ l-ewwel rumanz tiegħu: kien semmieh ‘The Widow’, imma għal raġunijiet editorjali kien mitbugħ taħt it-titlu ‘The Land of Sin’. Fl-istess żmien kiteb rumanz ieħor, li baqa’ fil-kexxun, u wara beda proġett fuq rumanz ieħor li baqa’ ma temmux. Għal 19-il sena sħaħ Saramago għeb għal kollox mill-ħajja letterarja Portugiża. Kien fl-1966 li reġa’ ħareġ xogħol ieħor – ‘Possible Poems’.
Sadanittant, ix-xogħol mal-gvern tilfu fl-1949 minħabba raġunijiet politiċi. Taħt id-dittatorjat lemini ta’ Antonio Salazar ma kienx hemm post għal impjegati tal-gvern li kienu xellugin. Bis-saħħa ta’ eks-għalliem irnexxielu jsib impjieg fl-industrija tal-metall, sakemm fis-snin ħamsin daħal jaħdem fl-industrija tal-istampar – opportunità li laqqgħetu ma’ uħud mill-aqwa letterati Portugiżi ta’ dak iż-żmien. Madankollu, kienu l-ħtiġiet finanzjarji tal-familja li reġgħu ressquh lejn il-kitba, hekk kif biex jagħmel ftit flus, fil-ħin ħieles tiegħu mbarka fuq għadd sostanzjali ta’ traduzzjonijiet, mhux lanqas ta’ kittieba komunisti bħal Nikos Poulantzas u Etiènne Balibar. Sadanittant, kien qed jikkontribwixxi b’mod regolari b’numri ta’ artikli politiċi f’gazzetti lokali, liema artikli ġabarhom f’żewġ edizzjonijiet mitbugħa fis-snin sebgħin. Saramago kien iqis dawn iż-żewġ edizzjonijiet bħala kruċjali biex wieħed jifhem il-ħsieb tar-rumanzi li kiteb wara.
Ġurnalist bla xogħol
Fl-1970 iddivorzja u beda relazzjoni mal-kittieba Portugiża Isabel de Nòbrega li damet sal-1986. Fl-1971 ħalla l-industrija tal-istampar biex ingħaqad mal-gazzetta ta’ filgħaxija ‘Diàrio de Lisboa’, bħala editur tas-suppliment kulturali. Hemmhekk dam sentejn. F’April tal-1975, imbagħad, mal-waqgħa tar-reġim dittatorjali lemini, nħatar bħala deputat editur tal-gazzetta ‘Diàrio de Nòticias’, liema post żammu biss sa Novembru ta’ dik is-sena, meta l-bidliet politiċi tal-25 ta’ Novembru, fejn il-proċess rivoluzzjonarju xellugi ntemm ħesrem bil-kolp ta’ stat militari politiku, reġgħu wassluh biex jitlef xogħlu.
Mingħajr tama li jerġa’ jsib impjieg sakemm idum l-ambjent politiku li ħakem lill-Portugall f’dawk iż-żminijiet, Josè ddeċieda li jintefa’ b’ruħu u ġismu fuq il-letteratura. L-ewwel rumanz li ġibed l-attenzjoni fuq il-ħiliet letterarji tiegħu kien ‘Risen from the Ground’, fl-1980, miktub kważi kollu fl-inħawi rurali li kien tant familjari magħhom. Is-snin tmenin kienu karatterizzati mill-pubblikazzjoni ta’ għadd ta’ rumanzi, l-aktar magħrufa fosthom ikunu ‘The Year of the Death of Ricardo Reis’ (1984) u ‘The History of the Siege of Lisbon’ (1989). Fl-1986 iltaqa’ mal-ġurnalista Pilar del Rio u żżewġu fl-1988.
Meta ħareġ “Il-Vanġelu skont Ġesù Kristu”, fl-1991, il-gvern lemini Portugiż iċċensurah għax qiesu bħala “offensiv għall-Kattoliċi”. Iċ-ċensura kienet tant sfiqa li saħansitra żammu milli jkun ippreżentat għall-Premju Letterarju Ewropew. Dan wassal lil Saramago biex flimkien ma’ martu jħalli lil art twelidu darb’għal dejjem u jmur jgħix fil-Gżejjer Kanarji. Madankollu, Saramago għadda l-aħħar snin ta’ ħajtu fi Spanja u baqa’ attiv sakemm marad serjament.
Huwa rebaħ il-Premju Nobel għal-Letteratura fl-1998. F’konferenza stampa mogħtija dwar dan il-premju huwa qal b’ċerta ironija li “li kien għall-Papa żgur li dan il-premju qatt ma rbaħtu!” Bi tweġiba għal attakk fuqu mill-paġni tal-Osservatore Romano, Saramago wieġeb: “Il-Vatikan jiskandalizza ruħu malajr, speċjalment bin-nies li qegħdin fuq barra. Imisshom jikkonċentraw fuq it-talb tagħhom u jħallu lin-nies bi kwiethom. Nirrispetta ħafna lin-nies li jemmnu, imma m’għandix wisq rispett lejn l-istituzzjoni.”
Id-diskors tiegħu għall-okkażjoni meta ngħata l-Premju, fis-7 ta’ Diċembru, bdieh b’tislima: “The wisest man I ever knew in my whole life could not read or write” u kompla jitkellem dwar nannuh (u nanntu) li magħhom qatta’ tfulitu. Fl-istess diskors qal: “Many years later, writing for the first time about my grandfather Jerònimo and my grandmother Josefa… I was finally aware I was transforming the ordinary people they were into literary characters: this was, probably, my way of not forgetting them, drawing and redrawing their faces…”
Mistoqsi jekk ħasibx li kien jixraqlu n-Nobel, Josè Saramago, li dejjem baqa’ persuna mill-aktar umli, wieġeb hekk: “M’għandix risposta għal dan; imma dak li għamilt għamiltu b’għarfien sħiħ li dak li kont qed nagħmel kien dak li l-bniedem jista’ jagħmel biex jesprimi lilu nnifsu u dak li hu.
“Hija ħtieġa li nistaqsi lili nnifsi x’qed nagħmel hawn, f’din il-ħajja, f’din is-soċjetà u f’din l-Istorja.”
|
